"Λειτουργική Αναγέννηση"

Οι προτάσεις Βασιλειάδη

για τη λειτουργική αναγέννηση

του Χάρη Ανδρεόπουλου *

Στην τελευταία εκπομπή του, «Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στο σύγχρονο κόσμο» του Ρ/Σ της Εκκλησίας της Ελλάδος, που μεταδίδεται κάθε Πέμπτη στις 10 το βράδυ, ο καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Πέτρος Βασιλειάδης αναφέρθηκε και στο επίκαιρο ζήτημα της μεταφράσεως λειτουργικών κειμένων.

Αφού χαιρέτισε την πρωτοβουλία της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου να ανοίξει ένα διάλογο σε βάθος με τη συμμετοχή των Θεολογικών τμημάτων και των συνοδικών επιτροπών, και κυρίως της Ειδικής Συνοδικής Λειτουργικής Αναγεννήσεως (στην οποία και ο ίδιος τυγχάνει τακτικός μέλος), αναφέρθηκε σε μια σειρά διορθοδόξων θεολογικών διασκέψεων, οι περισσότερες των οποίων, όπως υπογράμμισε, επέστησαν την προσοχή στην αναγκαιότητα υπογράμμισης των βασικών αρχών της λατρείας, που θα μπορούσαν στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν ως κριτήρια για την αναγέννηση του λειτουργικού φρονήματος στις Ορθόδοξες Εκκλησίες. Παράλληλα ο κ. Βασιλειάδης κατέθεσε προς συζήτηση στην Συνοδική Επιτροπή Λειτουργικής Αναγέννησης το κείμενο των προτάσεών . Αναλυτικότερα:

Ο κ. Βασιλειάδης σχολιάζοντας το «γλωσσικό» θέμα (μετάφραση Αγίας Γραφής , τέλεση της θείας λειτουργία στη δημοτική, κλπ), που απασχόλησε το τελευταίο διάστημα την επικαιρότητα, μεταξύ άλλων, ανέφερε τα εξής:

«Οι σπασμωδικές και εν θερμώ αντιδράσεις, που παρατηρούνται ανέκαθεν σε όλα τα μήκη και πλάτη της Ορθόδοξης εγκαταβίωσης όσες φορές μεμονωμένες Ορθόδοξες κοινότητες ευαισθητοποιούνται ποιμαντικά και ιεραποστολικά και προγραμματίζουν έστω και δειλά βήματα προς την κατεύθυνση αυτή, εκτός του ότι είναι επιστημονικώς ατεκμηρίωτες, αδικούν κατάφωρα και μερικές φορές καθυβρίζουν τους εμπλεκόμενους φορείς. Τα επιχειρήματά τους περιορίζονται είτε στις ψυχολογικές παραμέτρους της χριστιανικής λατρείας, είτε στις πολιτιστικές της επιπτώσεις. Ποτέ δεν υπεισέρχονται στον θεολογικό πυρήνα του ζητήματος, και όταν το πράττουν, πάντα υπάρχει και θεολογικός αντίλογος.

Οι διάφορες, λοιπόν, κατά καιρούς θεολογικές και επιστημονικές προτάσεις για τη αναγέννηση της λειτουργικής ζωής της Ορθόδοξης Εκκλησίας πάντοτε διακατέχονται από ποιμαντική ευαισθησία. Σε σχετικά πρόσφατη διορθόδοξη διάσκεψη (1998), επισημάνθηκε, ότι «οι εκκλησίες μας πρέπει να προθυμοποιηθούν να στηρίξουν μια λειτουργική ανανέωση και με¬ταρρύθμιση και να προχωρήσουν στη διαδικασία εφαρμογής της ρύθμισης στην κατάλληλη χρονική στιγμή με την απαιτού¬μενη τάξη και την ενδεδειγμένη επιστημονική στήριξη, προκειμένου να επανέλθουν στη σύγχρονη Ορθοδοξία τα ουσιώδη της λειτουρ¬γικής μας παράδοσης. Μια προσεκτική μελέτη της λατρείας θα μας βοηθήσει να απαλλαγούμε από μια στείρα θρησκευτική τυπολατρία και να ανακαλύψουμε και να διατυπώσουμε πειστικά το νόημα της λειτουργικής μας παράδοσης».

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΑΡΧΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ

Επίσης διατυπώθηκαν ορισμένες «θεμελιώδεις αρχές», οι οποίες πρέπει να διέπουν την χριστιανική λατρεία, και οι οποίες πολύ συνοπτικά είναι οι ακόλουθες:

α. Η Ορθόδοξη λατρεία για να είναι αληθινή, πρέπει ταυτόχρονα να είναι θεοκεντρική και διαλογική. Να περιλαμβάνει δηλαδή και το λόγο του Θεού προς εμάς και το δικό μας αίνο, δοξολογία, ικεσία και παράκληση, που προσφέρεται σ' Αυτόν. Στη λατρεία ο Θεός είναι παρών μεταξύ των πιστών και οι πιστοί παρόντες μπροστά στο θεό.

β. Η Ορθόδοξη λατρεία είναι εσχατολογική. Στοχεύει δηλαδή στην τελική ενότητα των πιστών "εν Χριστώ".

γ. Είναι ευαγγελική και μ' αυτήν την έννοια είναι διδακτική. Μας παρουσιάζει την ιστορία του Ιησού Χριστού και στην ουσία αναπαριστά ολόκληρη την ιστορία της Θείας Οικονομίας. Με άλλα λόγια Ο Ορθόδοξη λατρεία στοχεύει πολύ πιο πέρα από τις λατρευτικές συνάξεις καθ’ αυτές. Αποβλέπει στο ευρύτερο σχέδιο του Θεού για την ανανέωση της ανθρώπινης κοινότητας και με τον τρόπο αυτόν σχετίζεται με την ιεραποστολή.

δ. Ως ιεραποστολική επομένως η Ορθόδοξη λατρεία δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. Ο πρωταρχικός της στόχος είναι να φέρει τους χριστιανούς σε κοινωνία με τον Τριαδικό Θεό και τους ανθρώπους μεταξύ τους και με όλη την κτιστή δημιουργία.

ε. Η Ορθόδοξη λατρεία έχει κατά συνέπεια μορφωτική αποστολή. Είναι δηλαδή η βασική δίοδος μέσα απ' την οποία η πίστη της Εκκλησίας - η θεολογία της Εκκλησίας και η πράξη της - πέρασε απ' τη μια γενιά στην άλλη, διαμορφώνοντας έτσι και την ατομική και τη συλλογική ταυτότητα των πιστών.

στ. Η Ορθόδοξη λατρεία είναι μεταμορφωτική. Μας προκαλεί να ανακαλύψουμε, να βιώσουμε και να συνειδητοποιήσουμε τον αυθεντικό και αιώνιο τρόπο ύπαρξής μας μέσω του φωτισμού του νου, της μεταμόρφωσης των παθών και του εξαγνισμού της καρδιάς.

ζ. Η λατρεία είναι εκκλησιακή. Διαμέσου της λατρείας της η Εκκλησία βρίσκει την πιο πλήρη έκφραση και αυτοσυνειδησίας της.

η. Η Ορθόδοξη λατρεία είναι ολιστική. Ο λόγος του Θεού απευθύνε¬ται σε όλο το ανθρώπινο πρόσωπο. Αινούμε και ευχαριστού¬με τον Θεό όχι απλά και μόνο με το νου μας, αλλά και με την καρδιά και το σώμα μας. Τέλος,

θ. Η Ορθόδοξη λατρεία είναι περιεκτική. Είναι δηλαδή έργο του συνόλου του λαού του Θεού».

Αυτές οι γενικές αρχές της Ορθόδοξης λατρείας, που σχετίζονται και με τη φύση της χριστιανικής λατρείας, έχουν συγκεκριμένες συνέπειες για τις Ορθόδοξες εκκλησίες της εποχής μας. Οι διορθόδοξες διασκέψεις με σαφήνεια προσδιόρισαν τρεις απ’ αυτές, που φαίνεται να έχουν άμεση σχέση και αναφορά με όσα συμβαίνουν τον καιρό αυτό στην Εκκλησία μας. Τις παραθέτω επί λέξει:

«Πρώτα από όλα, εάν οι αρχές που διατυπώθηκαν πιο πάνω εφαρμοσθούν πλήρως, η λατρεία μας φυσιολογικά θα πρέπει να πραγματοποιείται στην καθομιλουμένη γλώσσα των λαών. Αιώνες τώρα η Ορθοδοξία επικαλείται το παράδειγμα των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, στην πρόσφατη όμως πρακτική, αυτή η αρχή συχνά καταστρατηγείται. Οι εκκλησίες μας πρέπει να εξετάσουν κατά πόσο η γλώσσα της λατρείας τους στην πραγματικότητα μεταφέρει το πραγματικό της νόημα στον πιστό και στον κόσμο.

Δεύτερο, η λειτουργική λατρεία πραγματοποιείται από όλη την ευχαριστιακή σύναξη, όχι μόνο από τον κλήρο. Γι' αυτό το λό¬γο στη λειτουργική προσευχή γενικά χρησιμοποιείται το πρώτο πρόσωπο πληθυντικού. Αυτό, για παράδειγμα, είναι ξεκά¬θαρο στην ευχαριστιακή αναφορά, την κεντρική προσευχή της ευχαριστιακής λειτουργίας "Μεμνημένοι τοίνυν της σωτηρί¬ου ταυτής εντολής... τα σα εκ των σων σοι προσφέροντες κα¬τά πάντα και δια πάντα... σε υμνούμεν, σε ευλογούμεν, σοι ευχαριστούμεν...". Η κεντρική πράξη εδώ είναι η δική μας συλλογική προσφορά αίνων και ευχαριστίας, η θεία ευχαρι¬στία μας. Για να είναι, ως εκ τούτου, λειτουργική η προσευχή της κοινότητας, θα πρέπει όλες οι ευχές να εκφωνούνται εις επήκοον πάντων.

Τέλος, τρίτο, οι εκκλησίες μας θα πρέπει να εξετάσουν κριτικά τα στοιχεία εκείνα που παρακωλύουν την πλήρη συμμετοχή του λαού στη λατρεία. Η φύση της συλλογικότητας της κοινής λατρείας απαιτεί να λαμβάνεται υπόψη η δυναμική του ιερού χώρου. Οφείλουμε να είμαστε ενήμεροι για τις θεμιτές εναλλακτικές λύσεις στην αρχιτεκτονική και διαρρύθμιση του εκ¬κλησιαστικού χώρου. Για παράδειγμα, δεν θα έπρεπε μήπως το εικονοστάσιο να επιτρέπει οπτική επαφή των πιστών, συνδέοντας τους με την ιερατική λειτουργία, η οποία και τελείται στο όνομά τους; Που είναι το κατάλληλο μέρος για την ανάγνωση των Ιερών Γραφών και πώς μπορεί αυτό να προσαρμοστεί στις διάφορες συνθήκες; οι χορωδίες και οι ψάλτες διευκολύνουν τη συμμετοχή του εκκλησιάσματος; Το είδος της μουσικής που χρησιμοποιείται είναι το καταλληλότερο για να αποδώσει τα νοήματα του κειμένου; Μήπως ορι¬σμένες τάξεις και ομάδες πιστών αποκλείονται συστηματικά από την πλήρη συμμετοχή; (π.χ. οι γυναίκες, ως αποτέλεσμα λανθασμένης εφαρμογής των περί καθαρότητας διατάξεων της Παλαιάς Διαθήκης• τα παιδιά, ως αποτέλεσμα της συνήθειας, να στέλνονται σε κατηχητικά σχολεία κατά τη διάρκεια της θείας λειτουργίας)».

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΗΣΗΣ

- Σύμφωνα με πληροφορίες του «Amen.gr», τις παραπάνω σκέψεις και απόψεις του ο κ. Βασιλειάδης κοινοποίησε και στα λοιπά μέλη της Ειδικής Συνοδικής Επιτροπής Λειτουργικής Αναγέννησης, προκειμένου ν’ αποτελέσουν αφορμή για περαιτέρω συζήτηση στο θέμα της μεταφράσεως των λειτουργικών κειμένων που απασχολεί αυτό το διάστημα την Εκκλησία. Στην εν λόγω Επιτροπή, προεδρεύει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Καισαριανής, Βύρωνος και Υμηττού κ. Δανιήλ, ενώ τακτικά μέλη της είναι μαζί με τον κ. Βασιλειάδη, οι πρωτοπρεσβύτεροι Κων/νος Καραϊσαρίδης, Βασίλειος Καλλιακμάνης, Δημήτριος Τζέρπος, οι καθηγητές κ.κ. Αθαν. Βουρλής, Γεώργιος Φίλιας και Παν. Σκαλτσής. Αναπληρωματικά μέλη είναι ο αρχιμ. Νικόλαος Ιωαννίδης, ο πρωτ. Θεόδωρος Κουμαριανός και ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, κ. Σωτ. Δεσπότης.

* Ο Χάρης Ανδρεόπουλος είναι δημοσιογράφος – θεολόγος ΑΠΘ (xaan@theo.auth.gr), συνεργάτης της εφημ. «Ελευθερία» της Λάρισας, της Πύλης Εκκλησιαστικών Ειδήσεων «Amen.gr» και καθηγητής Β/θμιας Εκπαίδευσης (Γυμνάσιο Αρμενίου Ν. Λάρισας)

ΠΗΓΗ:http://www.amen.gr/